1. Tam ve güncel madde metni (TCK) TCK 252. madde: (1) Görevinin ifasıyla ilgili bir işi yapması veya yapmaması için, doğrudan veya aracılar vasıtasıyla, bir kamu görevlisine veya göstereceği başka bir kişiye menfaat sağlayan kişi, dört yıldan oniki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır . (2) Görevinin ifasıyla ilgili bir işi yapması veya yapmaması için, doğrudan veya aracılar vasıtasıyla, kendisine veya göstereceği başka bir kişiye menfaat sağlayan kamu görevlisi de birinci fıkrada belirtilen ceza ile cezalandırılır . (3) Rüşvet konusunda anlaşmaya varılması halinde, suç tamamlanmış gibi cezaya hükmolunur . (4) Kamu görevlisinin rüşvet talebinde bulunması ve fakat kişinin bunu kabul etmemesi, ya da kişinin rüşvet teklif veya vaadinde bulunması ve fakat kamu görevlisi tarafından kabul edilmemesi hâllerinde, fail hakkında birinci ve ikinci fıkralara göre verilecek ceza yarı oranında indirilir . (5) Rüşvet teklif veya talebinin karşı tarafa iletilmesi, rüşvet anlaşmasının sağlanması veya rüşvetin temini hususlarında aracılık eden kişi, kamu görevlisi sıfatına bakılmaksızın müşterek fail olarak cezalandırılır . (6) Rüşvet ilişkisinde dolaylı olarak menfaat sağlanan üçüncü kişi veya tüzel kişinin menfaati kabul eden yetkilisi, kamu görevlisi sıfatına bakılmaksızın müşterek fail olarak cezalandırılır . (7) Rüşvet alan veya talebinde bulunan ya da bu konuda anlaşmaya varan kişi; yargı görevi yapan, hakem, bilirkişi, noter veya yeminli mali müşavir ise, verilecek ceza üçte birden yarısına kadar artırılır . (8–10) Dokuzuncu fıkra ve sonrası yabancı kamu görevlileri ile ilgili özel düzenlemeleri içerir . TCK 253. madde: (1) Rüşvet suçunun işlenmesi suretiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında, kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri uygulanır . TCK 254. madde: (1) Rüşvet alan kişinin, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce rüşvet konusu şeyi soruşturmaya yetkili makamlara aynen teslim etmesi hâlinde ceza verilmez . (2) Rüşvet veren veya rüşvet konusunda kamu görevlisiyle anlaşan kişi, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce yetkili makamlara haber verir ve pişmanlık gösterirse, ceza verilmez . (3) Rüşvet suçu iştirakçilerinden diğer kişiler de, durum ortaya çıkmadan önce pişmanlık gösterip haber verirlerse ceza almazlar . (4) Bu hüküm yabancı kamu görevlilerine rüşvet veren kişilere uygulanmaz . 2. Madde gerekçesi (eski-yeni kıyaslı) Eski 765 sayılı TCK döneminde rüşvet ve irtikap kavramları ayrı başlıklarda düzenlenirken, 5237 sayılı TCK ile rüşvet suçu m.252’de birleştirilmiştir . 2012’de çıkarılan 6352 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle (TCK m.252/3) artık “basit rüşvet” de kapsama alınmıştır. Gerekçede belirtildiği üzere, eski düzenlemede “yapılması gereken bir işin yapılmaması karşılığında menfaat sağlanırsa” bu hâl irtikap sayılırken; yeni düzenlemede bu tip hâller de rüşvet suçu kapsamına girmiştir . Yani yapılan işin gayri meşru olması rüşvet suçunu irtikaptan ayıran temel unsur haline gelmiştir . Bir başka ifadeyle, yeni TCK’da temel ölçüt tarafların gönüllü rıza ile anlaşmasıdır; bu irade uyumu ispatlanamazsa rüşvet suçunun oluşmayacağı vurgulanmıştır . 3. Suçun tanımı Rüşvet suçu, bir tarafta resmî nitelikte bir görevi olan kamu görevlisi, diğer tarafta ise menfaat sağlayan bir kimsenin yer aldığı çok taraflı (karşılaşma) bir suçtur . Türk Ceza Kanunu’nda, “görevinin 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 14 14 15 14 16 17 1 ifasıyla ilgili bir işi yapması veya yapmaması için… kamu görevlisine menfaat sağlayan” kişinin ve menfaati sağlayan kamu görevlisinin cezalandırılacağı açıkça düzenlenmiştir . Yani rüşvet suçu, kamu görevlisinin görevine giren bir işlem karşılığında haksız menfaat temin edilmesini içerir . Her iki failin de aynı amaca yönelmesi nedeniyle, TCK’da bu fiil tek bir suç sayılır . Suç, genellikle menfaatin sağlandığı veya konu üzerinde anlaşma yapıldığı anda tamamlanır . Buna göre, menfaat alındığı veya anlaşmaya varıldığı zaman suç meydana gelmiş sayılır; sağlanan yararın miktarı veya anlaşmanın akıbeti suçun oluşumunu etkilemez . Rüşvetten söz edilebilmesi için kamu görevlisi ile öteki fail arasında serbest bir irade birliği (rüşvet anlaşması) bulunması şarttır . Bu anlaşmanın varlığı ispatlanamazsa, rüşvet suçunun oluşmayacağı kabul edilmektedir . 4. Suçun unsurları Fail (Öznellik): Rüşvet suçu çok taraflı bir suçtur; suçun failleri hem rüşvet veren kişi hem de rüşvet alan kamu görevlisidir . Rüşvet veren, her türlü gerçek veya tüzel kişi olabilir. Rüşvet alan fail ise fiil anında kamu görevlisi niteliklerini taşımalıdır . Yönetici, memur, hakim, savcı, noter, yeminli mali müşavir vb. bu kapsamda değerlendirilir. Aksi hâlde (fail kamu görevlisi değilse) bu fiil rüşvet değil başka suç (örneğin görevi kötüye kullanma veya irtikap) olarak nitelendirilebilir. Maddi unsur: Rüşvet suçu iki yönlüdür: (a) Rüşvet veren kişinin davranışı (“rüşvet verme”) ve (b) kamu görevlisinin davranışı (“rüşvet alma”) ayrı ayrı incelenir. Fiil unsuru, görev kapsamında yapılması veya yapılmaması gereken bir işlem karşılığı rüşvet menfaati (para, hediye, v.s.) sağlamadır. Bu menfaat maddi (para, hediye vb.) veya gayri maddi (tesis veya imtiyaz sözü) olabilir. Önemli olan menfaatin gayri hukuki olmasıdır. Nihai unsur: Rüşvet suçunda sonuç unsuru yoktur; suç şekli harekete bağlı, neticesiz bir suçtur. Suç, menfaat temini veya anlaşma ile tamamlanır . Fiilin gerçekleşmesinden zarar doğması gerekmez. Manevi unsur: Rüşvet suçu yalnızca kasten işlenebilir. Failin, haksız bir çıkar elde etmek amacıyla bilinçli fiil iradesiyle hareket etmesi gerekir . Yanlışlık veya kazai kusur söz konusu olamaz. 5. Özel görünüş biçimleri (teşebbüs, iştirak, içtima) Teşebbüs: Rüşvet suçunda anlaşma yapıldığında suç tamamlanmış kabul edildiğinden , esasen gerçekleşmiş tespite gerek yoktur. Ancak örneğin rüşvet teklifi yapılıp kamu görevlisi tarafından reddedilmişse, veren fail yönünden suç teşebbüste kalır . Yani teklif veya vaat aşamasında suça iştirak mümkün olup, tamamlanmayan kısım için yarı oranında ceza verilir . Rüşvet alma yönünden ise alıcının kabulü olmadığından suç henüz oluşmamıştır. İştirak: Rüşvete iştirake ilişkin hususlar genel iştirak hükümlerine (TCK m.37–40) göre değerlendirilir . Suça azmettirme veya yardım edenler işbirlikçi (ortak fail) olarak cezalandırılır. Rüşvet suçunda “aracılık eden” özel ceza maddesinde zaten düzenlendiği için iştirak suçundan ayrı bir yaptırım öngörülmez . İçtima: Rüşvet suçu bir görevi kötüye kullanma biçimi sayıldığından, fail hakkında yalnızca rüşvet suçundan ceza verilir; aynı fiil için görev suçu itibarıyla ayrıca ceza uygulanmaz . Bu bakımdan, başka suçlarla (görevi kötüye kullanma, ihale fesadı vb.) içtima hükümleri genellikle gündeme gelmez; suçu oluşturan davranış rüşvet başlığı altında tek tek değerlendirilir . 6. Nitelikli haller TCK m.252/7’ye göre, rüşvete aracılık eden veya alan kişi yargı görevi yapan hâkim, yetkili hakem, bilirkişi, noter veya yeminli mali müşavir ise ceza üçte birden yarısına kadar artırılır . Örneğin bir 1 18 16 16 16 19 20 15 21 15 21 • 17 17 16 • • 16 • 22 • 2 23 3 23 • 24 24 • 25 25 6 2 hâkim veya savcı rüşvet almışsa, uygulanacak ceza üst sınırı artırılır. Diğer nitelikli hâller için Türk Ceza Kanunu’nda ayrıca düzenleme bulunmamaktadır. 7. Cezai müeyyideler Hüküm (m.252/1-2): Rüşvet veren veya alan kişi için temel ceza 4 yıldan 12 yıla kadar hapis cezasıdır . Ceza makamı bu aralıkta takdiri indirim ya da ağırlaştırma yapabilir. Yarı oranında indirim (m.252/4): Rüşvet teklif veya talebi reddedilmişse veya karşı taraf kabul etmeyip süreç tamamlanmamışsa, failin alacağı ceza yarı oranında indirilebilir . Yüksek (m.252/7): Bahsedildiği gibi, özel nitelikli hâllerde ceza artırılır . Güvenlik tedbiri (m.253): Rüşvet suçu işlenerek haksız menfaat elde eden tüzel kişi hakkında kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri (faaliyetten alıkoyma, iptal vb.) uygulanır . Etkin pişmanlık (m.254): Şartları sağlandığında failin cezasını kaldıran etkili pişmanlık hükümleri mevcuttur . Örneğin, soruşturma başlamadan önce gerçeği yetkili makamlara bildiren rüşvet alan ya da veren kişi ceza almaz . 8. Şikâyet / Uzlaşma / Zamanaşımı bilgileri Rüşvet suçu şikâyete bağlı değildir; soruşturma ve kovuşturma resen başlatılır . Aynı şekilde uzlaşmaya da konu değildir (uzlaşma kapsamındaki suçlar listesinde yoktur) . Dava zamanaşımı süresi 15 yıldır (TCK m.66/1) . Ancak etkin pişmanlık durumunda ceza verilmediği için zamanaşımı tartışması ortaya çıkmaz. 9. Görevli ve yetkili mahkeme Rüşvet suçunda görevli mahkeme, Ağır Ceza Mahkemeleri’dir; yetkili mahkeme ise suçun işlendiği yer mahkemesidir . Suçun işlenme yeri, rüşvetin verildiği veya alındığı fiili işleme yeri olarak kabul edilir. 10. Güncel Yargıtay Kararları Yargıtay 5. Ceza Dairesi (2023):  Bir kararında Yargıtay, rüşvet suçunun “menfaatin kamu görevlisi tarafından temin edildiği anda tamamlandığı” ve rüşvet konusunda anlaşmanın yapılmasının bile suçu tamamlayacağını vurgulamıştır . Buna göre, sağlanan menfaatin gerçekten geçip geçmemesi suçu etkilemez; anlaşmanın varlığı bile rüşvetin kanunî sonucu için yeterlidir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu (2001):  CGK, rüşvet suçunun oluşması için “taraflar arasında özgür iradeye dayalı bir anlaşma” şart olduğunu belirtmiştir . Mahkemece bu unsurun ispatlanamaması hâlinde rüşvet suçunun gerçekleşmeyeceği kabul edilmiştir (YT 2001/142 E.108 K.) . Bu karar, rüşvet suçunda anlaşmanın varlığının temel ölçüt olduğunu teyit etmektedir. 11. Doktrin görüşleri Önde gelen ceza hukuku yazarları da rüşvet suçunda temel unsurun serbest rıza anlaşması olduğunu vurgular. Örneğin Ersan Şen’e göre, rüşvet suçu ancak taraflar arasındaki iradî anlaşmanın gerçekleşmesiyle oluşur; herhangi bir zorlama veya hukuken meşru olmayan durum söz konusu ise suç olmaktan çıkar . Şen, anlaşma şartı ispatlanamadıkça rüşvet suçunun gerçekleşmeyeceğini belirtir . İzzet Özgenç ve diğerleri de benzer şekilde rüşvet suçu için “gönüllü menfaat sağlama” kriterini öne çıkarmış; suçun oluşması için kamu görevlisinin gayri meşru bir iş için yarar sağlaması gerektiğini, aksi takdirde icbar kavramının irtikaba gireceğini vurgulamışlardır . Diğer hukukçular (Hakeri, • 1 • 3 • 6 • 9 • 26 26 27 28 29 30 • 20 • 21 21 15 15 15 14 3 Üzülmez vb.) da rüşvet suçunun kamu yönetimine duyulan güveni korumaya yönelik özel bir suç olduğu görüşündedir ve suçun kamu görevlisi sınıfına özgü nitelikler taşıdığını belirtirler. 12. Avukat yorumu ve savunma stratejileri Rüşvet suçlamasıyla karşılaşan müvekkiller için öncelikle delil durumunu titizlikle incelemek gerekir. Avukatın işlevi, adli süreçte lehe delil toplamak, tanık beyanlarını çürütmek ve müvekkilin lehine olan unsurları vurgulamaktır . Savunma stratejisinde şu noktalar öne çıkar: Somut delillerin (kazanç kayıtları, mesajlaşmalar vb.) gerçekliği analiz edilmeli, müvekkilin menfaat talebiyle ilgili niyeti sorgulanmalıdır. Eğer bir rüşvet anlaşması iddia ediliyorsa, bunun yazılı kanıtı veya kesin delili gösterilmeden suçun gerçekleşmiş sayılması zor çelişkilidir. Taraflar arasındaki yazılı veya zımni irade beyanı incelenerek, muhtemel “teşebbüs” aşamasının ötesine geçilip geçilmediği belirlenmelidir. Örneğin, teklif edilen bir ödemenin “rüşvet mi yoksa hediye mi” olduğu tartışılabilir; makul gerekçelerle rüşvet kastının bulunmadığı savunulabilir. Çalışma içinde, müvekkilin suçu itiraf etmesi durumunda etkin pişmanlıktan yararlanma yolları araştırılmalı; iddia edilen menfaatin iadesi ve derhal yetkili makama ihbarı savunmada güçlü kozdur. Ayrıca, müvekkilin kıdemi, görev tanımı ve görevine ilişkin işlemler detaylı savunma metnine dahil edilmeli, olası bir kamu zararı olmadığının altı çizilmelidir. Bu süreçte avukat delil toplama, tanıkları sorgulama ve savunma odaklı kanıt sunma görevi üstlenir . Savunma, tüm bu unsurları kapsayan kapsamlı bir stratejiyle yürütülmeli, haklı olduğu konular açık ve net bir dille savunma dilekçesinde vurgulanmalıdır. 13. Uygulama örnekleri (Vaka Analizleri) Örnek 1: Belediyede görevli Memur X, imar izni verebilmek için inşaat ruhsatı başvurusunda bulunan Y’ye “1000 TL verirseniz dosyanızı hemen onaylarım” demiştir. Y teklifi kabul edip parayı teslim etmiş, ancak dosyası süreci durdurulmadan önce imara açılmıştır. Bu durumda X hakkında rüşvet alma, Y hakkında rüşvet verme suçları oluşur. Suç, Y’nin teklifi kabulü ve paranın X’e geçmesiyle tamamlanmıştır. Savunmada, örneğin paranın imar ücreti olduğu iddia edilse bile, işlemin bürokratik hiyerarşik onayları gösterilerek suç unsurları araştırılmalıdır. Örnek 2: Polis memuru A, trafik cezası keserken kendisine “durumunuzu hallederiz” diyerek sürücüsü B’den rüşvet istemiştir. B, “polis otoritesine güvenirim” diyerek teklifi kabul etmiş, para teslim edilmiş fakat memur beklenen cezayı kesmeye devam etmiştir. Bu örnekte, A hakkında görevi kötüye kullanma ve rüşvet suçundan soruşturma yapılır. B de rüşvet vermeye teşebbüs etmiş sayılabilir. Savunmada, memurun suç tarihinde rüşvet işini resmen öğrenmediğine (tehdidin gerçek olmadığına) dair deliller aranabilir veya A’nın teklifinin “suç teklifi değil basit öneri” olduğu ileri sürülebilir. Örnek 3: Yargıç C’ye “dava dosyanızı düşürebilirim” vaadiyle Y bir miktar para verir, ancak iddia konusu suçun maddi unsuru ortada olmadığı için dava daha başlamadan düşer. Burada C’ye para verilmesi teknik olarak “rüşvet” tanımına uymaz; zira yapılması gereken bir iş zaten hukuken yoktur. Y’in fiili rüşvet suçunu oluşturmaz. Mahkemece eylem “rüşvetin kanuni konusu” bulunmadığı için beraat verilebilir; en ağır ihtimalle Y para teklif ederken teşebbüs aşamasında kalmış sayılabilir. 14. Pratik kontrol listesi Fail Sıfatı: Rüşvet fiilini işleyenlerin birinde mutlaka kamu görevlisi özelliği bulunmalı . Menfaatin Niteliği: Sağlanan menfaat maddî veya gayrî maddî olmakla birlikte kesinlikle hukuka aykırı olmalıdır. Göreviyle Alâkalılık: Yapılması veya yapılmaması talep edilen iş, kamu görevlisinin görevi kapsamındaki işlemlerden olmalıdır . 31 31 • • • • 17 • • 18 4 Kötü Niyet (Kasıt): Failin, haksız kazanç amacı güttüğünden emin olunmalı; söz konusu eylemin kasten işlendiği tespit edilmeli . Tarafların Anlaşması: Rüşvet anlaşmasının veya teklifinin mevcudiyeti aranır. Anlaşma kanıtlanamazsa, dava bakımından bu husus öne çıkarılmalıdır . Delil ve Şahitler: Yazılı belgeler, banka kayıtları, dinlenen tanık beyanları toplanmalı; istikrar bakımından çelişkili ifadeler tespit edilerek savunma hazırlanmalı. Kanunî Şartlar: Şikayet, uzlaşma yok; zaman aşımı 15 yıl; etkin pişmanlık şartları araştırılmalı (TCK m.254) . Mahkeme ve Süreç: Dosyanın Ağır Ceza Mahkemesine kaydedildiği ve usule uygun soruşturma yürütüldüğü kontrol edilmeli . 15. SSS (Sıkça Sorulan Sorular) Rüşvet suçu nedir? Rüşvet suçu, bir kamu görevlisinin görevine giren bir işlem yapılması veya yapılmaması karşılığında haksız menfaat sağlanmasıdır. Yani, bir tarafın kamu görevlisine para veya mal vererek resmî bir iş yaptırmaya çalışmasıdır . Rüşvet cezası nedir? TCK m.252’ye göre rüşvet veren veya alan kişi 4 yıldan 12 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır . Ceza, nitelikli hallerde artırılabilir (örneğin hâkim vb. ise) . Ayrıca teşebbüs halinde ceza yarı oranında indirilir (m.252/4) . Rüşvet suçu uzlaşmaya veya şikayete tabi midir? Hayır. Rüşvet suçu uzlaşma kapsamında değildir . Ayrıca şikayete bağlı bir suç olmadığından, yetkili merciler (savcılık) resen soruşturma başlatır; mağdurun başvurusuna bağlı kalınmaz . Zamanaşımı süresi ne kadardır? Rüşvet suçunda dava zamanaşımı süresi 15 yıldır . Bu süre suçun işlendiği tarihten itibaren işlemeye başlar (şüphe uyandıran hâllerde etkin pişmanlık hükümleri dikkate alınır). Etkin pişmanlık nedir? Etkin pişmanlık, failin suçu işlemeden önce ya da suçu fark edilir edilmeden hemen önce yetkili makamlara bildirmesi hâlinde cezasızlık sağlayan istisnai durumdur. TCK m.254 hükmüne göre rüşvet alan kişi menfaati teslim ederse, veren kişi veya iştirak eden kişi yetkili makamlara haber verirse hakkında ceza uygulanmaz . Hangi mahkemede yargılanır? Rüşvet suçları Ağır Ceza Mahkemelerinde görülür . Yetkili mahkeme, suçun işlendiği yerdir. Yani rüşvetin verildiği veya alındığı yerdeki Ağır Ceza Mahkemesi görevlidir . 16. Komşu suçlarla karşılaştırmalı değerlendirme Zimmet suçu ile karşılaştırma: Zimmet (TCK 247), kamu görevlisinin emanet veya korumasına verilen malı hukuka aykırı kullanması suçudur. Zimmette fail tek bir kamu görevlisidir ve kamu malını zimmetine geçirmesi esastır . Buna karşılık rüşvet suçu çok taraflıdır; hem kamu görevlisi hem de başkası birlikte suçun failidir . Zimmet’te amaç çoğunlukla kamu malını gizlice kendi hesabına geçirmek, rüşvette ise amacı elde etmek. İrtikap suçu ile karşılaştırma: İrtikap (TCK 250), kamu görevlisinin nüfuzunu kötüye kullanarak kişiyi zorla veya ikna yoluyla yarar sağlamaya mecbur bırakmasıdır . Burada mağdurun iradesi rüşvetin tersine yoktur. Rüşvette ise yarar sağlama iki taraf arasında anlaşma ile gerçekleşir. Başka bir deyişle, irtikapta kamu görevlisi zorlama veya şantaj ile menfaat alırken, rüşvette taraflar gönüllü bir anlaşma sağlar . Bu nedenle, aynı eylem şartları altında yapılması gereken meşru bir işlem karşılığı yarar alınması durumunda eski kanunda (765), olay irtikap olarak nitelendirilirken, yeni kanunda bazen rüşvet olarak değerlendirilebilmektedir . Bu suçların uygulamada ayrımı genellikle “yapılacak işin meşru olup olmaması” ölçütüne göre yapılır. • 22 • 15 21 • • 26 32 • 30 • 18 1 • 1 6 3 • 28 27 • 32 • 26 • 30 30 • 33 33 • 34 35 34 14 35 5 Kaynaklar: Türk Ceza Kanunu’nun güncel metni , Yargıtay kararları ve doktrin eserleri ışığında hazırlanmıştır. Detaylı bilgi için ilgili TCK maddeleri ve Yargıtay içtihatları incelenebilir.